Siła wyższa

Pojęcie siły wyższej nie zostało zdefiniowane w żadnym przepisie polskiego prawa – jego treść ukształtowało orzecznictwo Sądu Najwyższego i doktryna prawa cywilnego. Powszechnie przyjmuje się tzw. obiektywną koncepcję siły wyższej, w myśl której zdarzenie musi spełniać łącznie trzy cechy:

• zewnętrzność – źródło zdarzenia leży poza sferą działalności podmiotu, którego odpowiedzialność jest oceniana (nie wynika z wad organizacyjnych ani technicznych przedsiębiorstwa)
• nadzwyczajność – zdarzenie wykracza poza ramy normalnej działalności i nie da się go racjonalnie przewidzieć w chwili zawierania umowy
• nieprzepartość – skutkom zdarzenia nie można było zapobiec nawet przy najwyższym stopniu staranności

Brak choćby jednej z tych cech wyklucza kwalifikację zdarzenia jako siły wyższej. Klasyczne przykłady to katastrofy naturalne (powódź, trzęsienie ziemi, huragan), działania wojenne, akty terroru, strajki generalne czy pandemia uznana przez władze publiczne za zdarzenie nadzwyczajne.

Funkcja siły wyższej w prawie cywilnym

Siła wyższa pełni w prawie zobowiązań funkcję ekskulpacyjną – zwalnia z odpowiedzialności podmioty, których ryzyko działalności zostało ustawowo zaostrzone. Najistotniejszy przykład to art. 435 § 1 KC (Kodeks cywilny), zgodnie z którym prowadzący na własny rachunek przedsiębiorstwo wprawiane w ruch za pomocą sił przyrody odpowiada za szkodę na zasadzie ryzyka – może się jednak uwolnić, wykazując, że szkoda powstała wskutek siły wyższej. Analogiczny mechanizm obowiązuje samoistnego posiadacza pojazdu mechanicznego na podstawie art. 436 § 1 KC.

Dwoista rola w umowie ubezpieczenia

W ubezpieczeniach majątkowych siła wyższa funkcjonuje w sposób z pozoru paradoksalny:

• z jednej strony jest klasycznym ryzykiem objętym ochroną (ubezpieczenia żywiołowe mienia obejmują właśnie powódź, huragan, trzęsienie ziemi, lawinę, osuwisko)
• z drugiej strony bywa standardowym wyłączeniem (w wielu polisach OC zawodowych, polisach utraty zysku, czy w gwarancjach kontraktowych)

Kluczowe znaczenie ma więc treść OWU. Pojęcie “siły wyższej” w umowie ubezpieczenia powinno być doprecyzowane – jeśli OWU operuje tym terminem bez definicji, w razie sporu stosuje się obiektywną koncepcję wypracowaną w orzecznictwie i zasadę rozstrzygania wątpliwości na korzyść ubezpieczającego, wynikającą z art. 385 § 2 KC (klauzule niejednoznaczne tłumaczy się na korzyść konsumenta).

Wpływ na obowiązki ubezpieczonego

Siła wyższa wpływa również na ocenę zachowania ubezpieczonego po zajściu wypadku. Obowiązek minimalizacji szkody wynikający z art. 826 § 1 KC oraz wymogi staranności rozluźniają się, jeśli klient nie mógł skutecznie działać z powodu zdarzenia siły wyższej (np. brak dostępu do nieruchomości w czasie powodzi, brak łączności po wichurze).