Rażące niedbalstwo jest jednym z najważniejszych pojęć przy ocenie odpowiedzialności ubezpieczyciela za szkodę, ponieważ to właśnie ono wyznacza granicę pomiędzy zdarzeniami objętymi ochroną a tymi, w których ubezpieczyciel może odmówić wypłaty świadczenia. Punktem wyjścia jest art. 827 § 1 KC (Kodeks cywilny), zgodnie z którym ubezpieczyciel jest wolny od odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną umyślnie, a w razie rażącego niedbalstwa odszkodowanie nie należy się, chyba że umowa lub OWU stanowią inaczej albo wypłata odpowiada względom słuszności.
Jak ocenia się rażące niedbalstwo
W praktyce orzeczniczej i likwidacyjnej rażące niedbalstwo ocenia się obiektywnie, porównując zachowanie ubezpieczonego z modelem przeciętnie ostrożnego człowieka w danej sytuacji. Sąd Najwyższy konsekwentnie wskazuje, że rażące niedbalstwo to coś więcej niż zwykła nieuwaga – chodzi o zachowanie graniczące z winą umyślną.
W praktyce ubezpieczeniowej za przejawy rażącego niedbalstwa uznaje się najczęściej:
- pozostawienie pojazdu z kluczykami w stacyjce i niezabezpieczonego
- pozostawienie otwartego mieszkania na czas dłuższej nieobecności
- niezachowanie podstawowych reguł BHP przy oczywistym i jaskrawym ryzyku
- prowadzenie pojazdu w stanie skrajnego zmęczenia po wielogodzinnej nieprzerwanej jeździe
- zignorowanie wyraźnego sygnału zagrożenia (np. uruchomionego alarmu pożarowego)
Skutki w ubezpieczeniach dobrowolnych
W ubezpieczeniach dobrowolnych (AC, mienia, NNW) ustalenie rażącego niedbalstwa po stronie ubezpieczonego co do zasady prowadzi do odmowy wypłaty na podstawie art. 827 § 1 KC. Ubezpieczyciele jednak coraz częściej wprowadzają tzw. klauzulę włączenia rażącego niedbalstwa, która utrzymuje ochronę także w takich sytuacjach – jest to standardowo płatne rozszerzenie zakresu.
Skutki w ubezpieczeniach obowiązkowych
W ubezpieczeniu OC posiadaczy pojazdów mechanicznych ochrona poszkodowanego nie może być uzależniona od stopnia winy sprawcy – ubezpieczyciel zawsze wypłaca odszkodowanie poszkodowanemu. Rażące niedbalstwo nie wyłącza tu odpowiedzialności, ale uruchamia regres do kierującego pojazdem na podstawie art. 43 ustawy z 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych.
Regres przysługuje między innymi gdy kierujący:
- był w stanie po użyciu alkoholu lub pod wpływem środków odurzających
- wszedł w posiadanie pojazdu wskutek przestępstwa
- nie posiadał wymaganych uprawnień do kierowania
- zbiegł z miejsca zdarzenia
Rażące niedbalstwo a wina umyślna
Rażące niedbalstwo różni się od winy umyślnej brakiem zamiaru wyrządzenia szkody – sprawca nie chce powstania szkody i się na nią nie godzi, ale jego zachowanie jest tak dalece nieostrożne, że odpowiedzialność ubezpieczyciela zostaje wyłączona. Wina umyślna zawsze i bezwzględnie wyłącza ochronę z art. 827 § 1 KC, podczas gdy rażące niedbalstwo można umownie objąć ochroną.
Warto wiedzieć
- Ciężar dowodu rażącego niedbalstwa spoczywa na ubezpieczycielu - to on musi wykazać, że zachowanie ubezpieczonego wykraczało poza zwykłą nieostrożność.
- Wypłata odszkodowania mimo rażącego niedbalstwa może nastąpić, jeśli odpowiada to względom słuszności - to klauzula z art. 827 § 1 KC, stosowana wyjątkowo, np. przy szkodach dotyczących osób w trudnej sytuacji życiowej.
- W AC szczególnie ostrożnie należy czytać definicję rażącego niedbalstwa w OWU - ubezpieczyciele różnie kwalifikują typowe sytuacje (np. krótkotrwałe pozostawienie pojazdu z włączonym silnikiem).
- Rażące niedbalstwo poszkodowanego może uzasadniać miarkowanie odszkodowania na zasadzie przyczynienia się z art. 362 KC - to odrębny mechanizm dotyczący zachowania poszkodowanego, nie ubezpieczonego.
- Uznanie zachowania za rażące niedbalstwo przez ubezpieczyciela można kwestionować w postępowaniu reklamacyjnym, przed Rzecznikiem Finansowym oraz w postępowaniu sądowym.
Ubezpieczony ma polisę AC z sumą ubezpieczenia 80 000 zł, bez klauzuli włączenia rażącego niedbalstwa. Pozostawił pojazd na ulicy z kluczykami w stacyjce i otwartymi drzwiami, idąc do sklepu na kilka minut. Pojazd został skradziony.
Ubezpieczyciel powołuje się na art. 827 § 1 KC i odmawia wypłaty - 0 zł odszkodowania.
Gdyby ubezpieczony zawarł rozszerzenie obejmujące rażące niedbalstwo (zwykle za dodatkową składkę rzędu kilkunastu procent stawki bazowej), otrzymałby pełne 80 000 zł.
