Gwarancja ubezpieczeniowa działa na zasadzie trójstronnej relacji prawnej, w której zakład ubezpieczeń wystawia na zlecenie swojego klienta (zleceniodawcy gwarancji) pisemne zobowiązanie wobec osoby trzeciej (beneficjenta). Beneficjent uzyskuje pewność, że jeśli zleceniodawca nie wykona umowy lub nie zapłaci należności, otrzyma środki pieniężne bezpośrednio od ubezpieczyciela, a następnie ubezpieczyciel dochodzi zwrotu wypłaconej kwoty od zleceniodawcy w drodze regresu. Udzielanie gwarancji ubezpieczeniowych mieści się w katalogu czynności ubezpieczeniowych w rozumieniu art. 4 ustawy z 11 września 2015 r. o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej (UDU), co oznacza, że może je wystawiać wyłącznie podmiot posiadający zezwolenie KNF na prowadzenie działalności ubezpieczeniowej.
Mechanizm działania gwarancji ubezpieczeniowej
Proces obejmuje trzy podmioty pełniące różne role:
- gwarant – zakład ubezpieczeń wystawiający gwarancję i odpowiadający za wypłatę
- zleceniodawca (wnioskodawca) – przedsiębiorca, na którego zlecenie wystawiana jest gwarancja, ponoszący koszt składki i odpowiedzialny za zwrot wypłaconej kwoty
- beneficjent – podmiot, na rzecz którego gwarancja jest wystawiona i który może żądać wypłaty
Beneficjent zgłasza roszczenie bezpośrednio do gwaranta wraz z dokumentami określonymi w treści gwarancji. Po pozytywnej weryfikacji ubezpieczyciel wypłaca kwotę z gwarancji, a następnie występuje z roszczeniem regresowym do zleceniodawcy. Konstrukcja regresu opiera się na umowie zlecenia gwarancji oraz cywilnoprawnych zasadach odpowiedzialności kontraktowej (art. 471 KC, Kodeks cywilny).
Rodzaje gwarancji ubezpieczeniowych
W obrocie gospodarczym najczęściej spotykane są:
- gwarancja zapłaty wadium – zabezpiecza organizatora przetargu na wypadek wycofania oferty przez wykonawcę
- gwarancja należytego wykonania kontraktu – zabezpiecza zamawiającego na wypadek niewykonania lub nienależytego wykonania umowy
- gwarancja usunięcia wad i usterek – zabezpiecza zamawiającego w okresie rękojmi i gwarancji jakości
- gwarancja zwrotu zaliczki – zabezpiecza zamawiającego, który zapłacił zaliczkę, na wypadek nieprzystąpienia wykonawcy do realizacji
- gwarancja zapłaty należności celnych i podatkowych – zabezpiecza Skarb Państwa
- gwarancja koncesyjna i akcyzowa – zabezpiecza prowadzenie działalności regulowanej (np. obrót paliwami)
Charakter prawny gwarancji ubezpieczeniowej
Gwarancje dzielą się ze względu na charakter zobowiązania na bezwarunkowe (płatne na pierwsze żądanie – “no matter what”) oraz warunkowe (wymagające udowodnienia przez beneficjenta zaistnienia okoliczności uzasadniających wypłatę). Gwarancja na pierwsze żądanie jest dla beneficjenta najbezpieczniejsza, ale dla zleceniodawcy ryzykowna – ubezpieczyciel wypłaca środki bez badania zasadności roszczenia, a spór między beneficjentem a zleceniodawcą rozstrzyga się dopiero po wypłacie.
Różnica względem gwarancji bankowej
Gwarancja ubezpieczeniowa i gwarancja bankowa pełnią analogiczną funkcję zabezpieczającą, ale różnią się podmiotem wystawiającym (zakład ubezpieczeń vs. bank), regulacjami nadzorczymi (KNF, UDU vs. Prawo bankowe) oraz często kosztem – polisa gwarancyjna bywa tańsza od gwarancji bankowej i nie blokuje linii kredytowej w banku zleceniodawcy.
Warto wiedzieć
- Gwarancja ubezpieczeniowa nie jest ubezpieczeniem w klasycznym sensie - zleceniodawca nie jest chroniony przed szkodą, lecz zabezpiecza interes beneficjenta. Po wypłacie zleceniodawca musi zwrócić gwarantowi pełną wypłaconą kwotę powiększoną o koszty i odsetki.
- Wartość gwarancji (suma gwarancyjna) określona jest kwotowo i stanowi maksymalny limit odpowiedzialności gwaranta - po jej wyczerpaniu gwarancja wygasa.
- Termin obowiązywania gwarancji jest ściśle określony - po jego upływie beneficjent traci prawo zgłoszenia roszczenia, nawet jeśli zdarzenie wystąpiło w okresie ochrony.
- W zamówieniach publicznych gwarancja ubezpieczeniowa jest wprost wymieniona jako dopuszczalna forma wadium i zabezpieczenia należytego wykonania umowy w ustawie Prawo zamówień publicznych.
- Roszczenie regresowe gwaranta wobec zleceniodawcy ma charakter umowny, nie zaś klasycznego regresu z art. 828 KC - wynika z umowy zlecenia gwarancji.
- Niektóre gwarancje (np. środowiskowe, koncesyjne na obrót paliwami) są obowiązkowe na podstawie odrębnych ustaw - bez nich nie można prowadzić określonej działalności.
- Składka za gwarancję jest jednorazowa i bezzwrotna - nawet jeśli gwarancja nie zostanie uruchomiona, zleceniodawca nie odzyska zapłaconej kwoty.
Firma budowlana wygrywa przetarg na budowę hali magazynowej o wartości 4 000 000 zł. Zamawiający wymaga zabezpieczenia należytego wykonania umowy w wysokości 5% wartości kontraktu, czyli 200 000 zł. Wykonawca zamiast blokować własną gotówkę, uzyskuje gwarancję ubezpieczeniową na sumę 200 000 zł, płacąc składkę w wysokości 1,2% sumy gwarancyjnej rocznie, czyli 2 400 zł.
W trakcie realizacji okazuje się, że dach przecieka i zamawiający, po bezskutecznym wezwaniu do naprawy, żąda wypłaty 80 000 zł z gwarancji.
Ubezpieczyciel wypłaca tę kwotę zamawiającemu, a następnie występuje do firmy budowlanej z regresem o zwrot 80 000 zł powiększonych o koszty postępowania.
