W odróżnieniu od polisy terminowej, w której element czasowy wprowadza dla ubezpieczyciela ograniczone ryzyko, polisa bezterminowa zakłada pewność wypłaty – aktuariusz musi skalkulować składkę tak, by w skumulowanej wartości pokryła całą sumę ubezpieczenia z uwzględnieniem stopy procentowej i przeciętnego oczekiwanego okresu trwania umowy.
To powoduje, że składka jest wielokrotnie wyższa niż w polisie terminowej o tej samej sumie ubezpieczenia, ale część tej składki nie jest “konsumowana” jako koszt ryzyka, lecz akumulowana w funduszu polisy jako kapitał ubezpieczonego. Konstrukcja bazuje na tych samych przepisach co inne ubezpieczenia osobowe – art. 805 KC i art. 829 § 1 pkt 1 KC, z istotnym znaczeniem art. 831 § 3 KC dla planowania sukcesyjnego.
Czym różni się od polisy terminowej?
Najważniejsze różnice praktyczne układają się w trzy obszary:
- pewność wypłaty – w polisie bezterminowej świadczenie zostanie wypłacone niemal na pewno (poza skrajnymi przypadkami zerwania umowy lub nieopłacenia składek); w terminowej tylko, jeśli śmierć nastąpi w okresie ochrony
- element kapitałowy – polisa bezterminowa buduje wartość wykupu, którą można wycofać przed śmiercią; terminowa nie ma żadnej wartości likwidacyjnej
- wysokość składki – polisa bezterminowa jest 5-15 razy droższa od terminowej o tej samej sumie ubezpieczenia, w zależności od wieku i wariantu
Polisa bezterminowa nie jest zatem “lepszą” wersją terminowej – to inny produkt, służący innym celom. Tam, gdzie terminowa jest narzędziem ochrony przed katastrofą finansową rodziny, bezterminowa pełni funkcję długoterminowego planowania sukcesyjnego i kapitałowego.
Funkcja sukcesyjna i podatkowa
Najważniejszym zastosowaniem polisy bezterminowej w polskich realiach jest planowanie sukcesji majątkowej. Świadczenie z tytułu śmierci ubezpieczonego nie wchodzi do masy spadkowej (art. 831 § 3 KC), nie podlega działowi spadku, nie jest obciążone długami spadkodawcy i podlega zwolnieniu z podatku od spadków i darowizn (art. 3 pkt 4 ustawy o podatku od spadków i darowizn).
Pozwala to:
- przekazać określoną kwotę konkretnej osobie z pominięciem ustawowych zasad dziedziczenia
- zabezpieczyć płynność finansową spadkobierców na pokrycie podatku spadkowego od innych aktywów (nieruchomości, udziałów w firmie)
- wyrównać sukcesję między spadkobiercami, gdy główny majątek (np. firma rodzinna) trafia do jednego z dzieci
- zabezpieczyć osoby spoza kręgu spadkobierców ustawowych (partnera w związku nieformalnym, przyjaciela, fundację)
W przypadku przedsiębiorców i właścicieli firm rodzinnych polisa bezterminowa bywa nieodzownym elementem planu sukcesji – źródłem gotówki, której odziedziczone aktywa same nie wygenerują w krótkim czasie po śmierci.
Składka i wartość wykupu
Składka w polisie bezterminowej jest stała przez cały okres umowy (lub opłacana w skróconym okresie, np. przez 20 lat, z dożywotnią ochroną dalej). W trakcie trwania umowy budowana jest wartość wykupu – kwota, jaką ubezpieczony może otrzymać przy rezygnacji z polisy.W pierwszych latach jest ona symboliczna lub zerowa (z powodu opłat akwizycyjnych i kosztów medycznej oceny ryzyka), w kolejnych latach rośnie i może osiągnąć znaczną część sumy ubezpieczenia. Niektóre warianty produktów oferują dodatkowo udział w zyskach (bonus annual) – ubezpieczony partycypuje w nadwyżkach inwestycyjnych ubezpieczyciela, co stopniowo zwiększa sumę ubezpieczenia ponad pierwotną wartość.
Warto wiedzieć
- Składka jest wielokrotnie wyższa niż w polisie terminowej - w wieku 40 lat różnica może wynosić 8-12 razy przy tej samej sumie ubezpieczenia.
- Wartość wykupu w pierwszych 2-3 latach jest zwykle bardzo niska lub zerowa - rezygnacja w tym okresie oznacza praktyczną utratę składek.
- Świadczenie po śmierci nie wchodzi do spadku (art. 831 § 3 KC) i jest wolne od podatku od spadków i darowizn - to dwie podstawowe przewagi sukcesyjne nad zwykłym dziedziczeniem majątku.
- Okres karencji przy samobójstwie wynosi standardowo 2 lata od zawarcia umowy (art. 833 KC) i może być skrócony tylko do 6 miesięcy.
- Wprowadzenie w błąd w ankiecie medycznej daje ubezpieczycielowi prawo do odmowy wypłaty przez 3 lata (art. 834 KC) - po tym okresie obowiązuje niezaprzeczalność.
- Polisa bezterminowa może być wykorzystana jako zabezpieczenie kredytu - bank akceptuje cesję, podobnie jak w polisach terminowych, przy czym tu istnieje również możliwość zastawienia samej wartości wykupu.
- Niektóre polisy bezterminowe pozwalają zawiesić opłacanie składek po osiągnięciu wymaganej wartości wykupu (tzw. paid-up insurance) - dalsza ochrona finansowana jest z zakumulowanego kapitału.
- Produkty bezterminowe z UFK to zupełnie inna konstrukcja - większość ryzyka inwestycyjnego ponosi ubezpieczony, a "bezterminowość" zależy od saldowej wartości jednostek funduszu.
50-letni przedsiębiorca, właściciel firmy rodzinnej wartej kilka milionów złotych, zawiera polisę bezterminową na życie z sumą ubezpieczenia 1 000 000 zł i składką roczną 18 000 zł, opłacaną przez 20 lat. Uposażonym wskazuje syna, który nie przejmuje firmy (firmę dziedziczy córka).
Scenariusz pierwszy: umiera w wieku 68 lat. Syn otrzymuje 1 000 000 zł poza spadkiem - wyrównanie sukcesyjne wobec siostry, która dziedziczy firmę. Wypłata jest zwolniona z podatku, niezależna od działu spadku, niezależna od kondycji firmy.
Scenariusz drugi: w wieku 75 lat ubezpieczony decyduje się zlikwidować polisę. Wartość wykupu wynosi 480 000 zł - kwota zostaje wypłacona, polisa wygasa.
W obu scenariuszach kapitał trafił tam, gdzie ubezpieczony chciał, z pominięciem mechanizmu spadkowego.
