Podstawą prawną tej kategorii umów są art. 805 KC (Kodeks cywilny) określający ogólną definicję umowy ubezpieczenia oraz art. 829-834 KC regulujące szczegółowo ubezpieczenie osobowe. Zgodnie z art. 829 § 1 pkt 1 KC ubezpieczenie na życie może w szczególności dotyczyć śmierci osoby ubezpieczonej lub dożycia przez nią oznaczonego wieku.
Inaczej niż w ubezpieczeniach majątkowych nie obowiązuje tu zasada odszkodowania – świadczenie nie jest powiązane z wartością “uszczerbku”, lecz wypłacane w wysokości umówionej sumy ubezpieczenia.
Strony umowy i uposażeni
W umowie ubezpieczenia na życie funkcjonują cztery role, które mogą, ale nie muszą, łączyć się w jednej osobie:
- ubezpieczający – zawiera umowę i opłaca składkę
- ubezpieczony – osoba, której życia dotyczy ochrona (jej śmierć lub dożycie wyzwala świadczenie)
- uposażony (beneficjent) – osoba uprawniona do otrzymania świadczenia w razie śmierci ubezpieczonego
- ubezpieczyciel – zakład ubezpieczeń wypłacający świadczenie
Zgodnie z art. 831 § 1 KC ubezpieczający może wskazać jedną lub więcej osób uprawnionych do otrzymania sumy ubezpieczenia w razie śmierci osoby ubezpieczonej i może w każdym czasie tę osobę zmienić lub odwołać. Świadczenie wypłacane uposażonemu nie wchodzi do spadku po ubezpieczonym (art. 831 § 3 KC) – to fundamentalna cecha tej umowy, która czyni ją jednym z podstawowych narzędzi planowania sukcesyjnego. Pieniądze trafiają do uposażonego z pominięciem postępowania spadkowego, długów spadkowych i podziału między spadkobierców ustawowych.
Główne rodzaje polis życiowych
W praktyce rynku polskiego wyróżnia się kilka kategorii produktów:
- terminowe na życie – czysta ochrona przez ustalony okres, najtańsza forma
- bezterminowe (na całe życie, whole life) – ochrona dożywotnia z elementem kapitałowym
- na życie i dożycie – świadczenie zarówno w razie śmierci, jak i dożycia końca okresu (mieszane)
- z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym (UFK) – element inwestycyjny, część składki lokowana w funduszach
- posagowe – na rzecz dziecka, świadczenie wypłacane po osiągnięciu określonego wieku
- grupowe – umowy zbiorowe (najczęściej pracownicze) z uproszczoną oceną ryzyka
Wybór produktu zależy od celu: jeśli chodzi wyłącznie o zabezpieczenie najbliższych przed utratą żywiciela rodziny, najefektywniej kosztowo działa polisa terminowa. Cele sukcesyjne i kapitałowe realizuje polisa bezterminowa. Cele inwestycyjne – UFK (z zastrzeżeniem ryzyka inwestycyjnego, którego ubezpieczeniowa “okładka” nie likwiduje).
Co decyduje o wysokości składki ubezpieczenia na życie
Na taryfikację ubezpieczenia na życie wpływają:
- wiek ubezpieczonego w momencie zawarcia umowy
- płeć (w Polsce od 2012 r. ze względu na orzecznictwo TSUE w sprawie Test-Achats taryfikacja unisex w produktach detalicznych jest standardem)
- stan zdrowia stwierdzony w ankiecie medycznej, czasem w badaniach
- nałogi (palenie tytoniu, alkohol)
- wykonywany zawód (górnicy, marynarze, piloci – wyższe składki)
- hobby zwiększające ryzyko (sporty motorowe, alpinizm, nurkowanie)
- suma ubezpieczenia i okres umowy
- waluta umowy
Wyłączenia odpowiedzialności w ubezpieczeniu na życie
Ustawodawca przewidział dwa fundamentalne wyłączenia chroniące ubezpieczyciela przed antyselekcją.
Pierwsze – samobójstwo ubezpieczonego nie zwalnia ubezpieczyciela od świadczenia, jeżeli nastąpiło po upływie 2 lat od zawarcia umowy (art. 833 KC); umowa lub OWU mogą skrócić ten termin, ale nie poniżej 6 miesięcy.
Drugie – jeżeli do wypadku doszło po upływie 3 lat od zawarcia umowy, ubezpieczyciel nie może podnieść zarzutu, że przy zawieraniu umowy podano nieprawdziwe wiadomości, w szczególności że zatajono chorobę (art. 834 KC); termin ten też może być skrócony do roku.
Warto wiedzieć
- Świadczenie z polisy życiowej nie wchodzi do spadku (art. 831 § 3 KC) - długi spadkodawcy nie obciążają sumy wypłacanej uposażonemu, a sukcesja działa poza prawem spadkowym.
- Brak wskazania uposażonego oznacza wypłatę kolejno: małżonkowi, dzieciom, rodzicom, a w ostateczności do spadku - dlatego brak wskazania zwykle pogarsza sytuację bliskich, a nie poprawia.
- Świadczenie z ubezpieczenia na życie z tytułu śmierci jest zwolnione z podatku od spadków i darowizn (art. 3 pkt 4 ustawy o podatku od spadków i darowizn) - to istotna przewaga względem zwykłej spadkobrania.
- Zatajenie istotnej okoliczności w ankiecie medycznej (cukrzyca, choroba nowotworowa, leczenie psychiatryczne) może skutkować odmową wypłaty w okresie pierwszych 3 lat - po tym czasie obowiązuje zasada niezaprzeczalności (art. 834 KC).
- Polisy z UFK obciążone są opłatami za zarządzanie, opłatami likwidacyjnymi w pierwszych latach trwania i ryzykiem inwestycyjnym - "ubezpieczenie" na takiej umowie często jest funkcją drugorzędną.
- Składka rośnie skokowo przy wznawianiu polis terminowych w starszym wieku - odnowienie 50-letnie może być kilkukrotnie droższe niż pierwotne 30-letnie.
- Cesja polisy na bank przy kredycie hipotecznym oznacza, że uposażonym pierwszej kolejności staje się bank do wysokości zadłużenia - dopiero nadwyżkę otrzymuje rodzina.
35-letni mężczyzna zawiera terminowe ubezpieczenie na życie z sumą ubezpieczenia 500 000 zł na okres 25 lat, ze składką roczną 1 800 zł. Wskazuje uposażoną żonę (50%) i dwoje dzieci (po 25%).
Po 12 latach umiera w wypadku komunikacyjnym. Ubezpieczyciel wypłaca: żonie 250 000 zł, każdemu z dzieci po 125 000 zł.
Środki te nie wchodzą do masy spadkowej - nie obejmuje ich kredyt konsumencki, który zmarły miał w innym banku, ani roszczenia jego brata kwestionującego testament. Wypłata jest też zwolniona z podatku.
