Wartość wykupu występuje wyłącznie w produktach ubezpieczeniowych z elementem kapitałowym – przede wszystkim w polisach na życie i dożycie, polisach z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym (UFK), polisach posagowych oraz strukturyzowanych produktach z ochroną. W klasycznym ubezpieczeniu ryzykowym (np. terminowym na życie bez funduszu) pojęcie wartości wykupu nie występuje – tam przy rozwiązaniu umowy klient odzyskuje co najwyżej składkę za niewykorzystany okres ochrony zgodnie z art. 813 § 2 KC (Kodeks cywilny).
Jak ustalana jest wartość wykupu polisy
Mechanizm wyliczenia wartości wykupu określa OWU oraz tak zwana tabela wykupu – załącznik do umowy pokazujący, jaki procent zgromadzonego kapitału klient odzyska w danym roku trwania polisy.
Na finalną kwotę wpływają:
- wartość rachunku jednostek funduszu (w polisach UFK)
- opłata likwidacyjna potrącana procentowo lub kwotowo
- opłata administracyjna i opłata za zarządzanie (już naliczone w trakcie trwania)
- opłata transakcyjna od konwersji
- ewentualne bonusy lojalnościowe utracone wskutek wcześniejszego wykupu
W pierwszych latach polisy opłata likwidacyjna jest zazwyczaj najwyższa – może pochłaniać większość lub całość zgromadzonego kapitału. Wraz z kolejnymi latami procent malejący zmniejsza się, aż do zera w końcowej fazie umowy.
Opłata likwidacyjna a wartość wykupu polisy
Wysokie opłaty likwidacyjne w pierwszych latach polisy są mechanizmem zabezpieczającym ubezpieczyciela przed stratą – prowizja dla pośrednika jest wypłacana z góry, więc wcześniejsze rozwiązanie umowy oznacza dla zakładu deficyt. Z perspektywy klienta oznacza to jednak, że wykup w pierwszych 2-5 latach może być finansowo skrajnie niekorzystny.
Klauzule abuzywne dotyczące opłat likwidacyjnych były wielokrotnie kwestionowane przed Sądem Najwyższym i Trybunałem Sprawiedliwości UE. Linia orzecznicza wskazuje, że nadmiernie wygórowane opłaty likwidacyjne mogą zostać uznane za niedozwolone postanowienia umowne w rozumieniu art. 385[1] § 1 KC.
Wartość wykupu w polisach UFK
W polisach z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym wartość rachunku zmienia się codziennie wraz z wyceną jednostek uczestnictwa. Klient nie ma gwarancji odzyskania wpłaconego kapitału – wartość wykupu może być niższa od sumy wpłaconych składek nie tylko z powodu opłat, ale również z powodu spadku wartości funduszu. Po wprowadzeniu rozporządzenia PRIIP klient otrzymuje przed zawarciem umowy dokument KID, w którym ubezpieczyciel pokazuje przewidywaną wartość wykupu w czterech scenariuszach (warunki niekorzystne, umiarkowane, korzystne, skrajne).
Skutki podatkowe wykupu polisy
Wypłata wartości wykupu z polisy z elementem inwestycyjnym podlega podatkowi od dochodów kapitałowych (tzw. podatek Belki) w wysokości 19% od dodatniego wyniku – liczonego jako różnica między wartością wykupu a sumą wpłaconych składek. Podatek pobiera ubezpieczyciel jako płatnik, klient otrzymuje kwotę netto. W przypadku wartości wykupu niższej od wpłaconych składek (strata) podatek nie jest naliczany.
Warto wiedzieć
- Wartość wykupu nie jest tożsama z sumą ubezpieczenia - suma ubezpieczenia to świadczenie należne na wypadek zajścia zdarzenia ubezpieczeniowego (śmierć, dożycie), a wartość wykupu to rozliczenie kapitału przy rozwiązaniu umowy.
- Tabela wykupu jest częścią OWU - przed podpisaniem umowy warto ją przeanalizować w odniesieniu do planowanego horyzontu inwestycji.
- Wcześniejszy wykup w pierwszych latach polisy UFK często oznacza utratę większości wpłaconego kapitału - produkt zaprojektowany jest pod założeniem długiego utrzymania.
- Po wyroku TSUE z 2020 r. i kolejnych orzeczeniach Sądu Najwyższego część klauzul opłat likwidacyjnych z polis sprzedawanych w latach 2008-2015 została uznana za abuzywne - możliwe jest dochodzenie zwrotu na drodze sądowej.
- KID (Key Information Document) wprowadzony rozporządzeniem PRIIP zawiera scenariusze wykupu - jest dokumentem porównawczym między produktami.
- Wartość wykupu nie obejmuje sumy ubezpieczenia na życie - przy wykupie ubezpieczony traci ochronę i otrzymuje wyłącznie zgromadzony kapitał.
- W polisach posagowych i z dożyciem wartość wykupu rośnie wolniej niż w klasycznych produktach inwestycyjnych ze względu na koszty ochrony ubezpieczeniowej.
Pani Anna w 2021 r. zawarła 15-letnią polisę na życie z UFK ze składką miesięczną 500 zł. Po 3 latach (wpłaty łącznie 18 000 zł) decyduje się na wykup.
Wartość rachunku jednostek wynosi 16 200 zł (fundusz osiągnął ujemną stopę zwrotu). Tabela wykupu w OWU przewiduje opłatę likwidacyjną w 3. roku na poziomie 60% wartości rachunku.
Wartość wykupu wynosi: 16 200 zł × 40% = 6 480 zł. Anna odzyskuje 6 480 zł z 18 000 zł wpłaconych - traci 11 520 zł.
