Suma ubezpieczenia na życie pełni zupełnie inną funkcję niż suma w ubezpieczeniach majątkowych. W ubezpieczeniach na życie, regulowanych w ramach umowy ubezpieczenia osobowego (art. 829 § 1 pkt 1 KC), nie obowiązuje zasada odszkodowawcza – świadczenie nie jest powiązane z wysokością “szkody”, bo życia ludzkiego nie da się wycenić. Suma to kwota uzgodniona z ubezpieczycielem, którą ten zobowiązuje się wypłacić niezależnie od czegokolwiek innego, jeśli zajdzie zdarzenie objęte ochroną.
Wysokość sumy ubezpieczony ustala sam, w granicach oferty zakładu ubezpieczeń.
Ubezpieczyciel weryfikuje jednak wnioskowaną kwotę przez ocenę ryzyka (underwriting), która obejmuje:
- ankietę medyczną wypełnianą przez kandydata
- analizę wieku, płci i stanu zdrowia
- ocenę wykonywanego zawodu i hobby
- weryfikację sytuacji finansowej (kontrola tzw. zasadności sumy – czy jest proporcjonalna do dochodów)
- w przypadku wysokich sum: badania lekarskie i konsultacje z lekarzem orzecznikiem
Im wyższa suma, tym wyższa składka i tym dokładniejsza ocena ryzyka. Przy zatajeniu istotnych okoliczności zdrowotnych ubezpieczyciel może odmówić wypłaty na podstawie art. 815 § 3 KC.
Suma na śmierć i suma na dożycie
W klasycznym ubezpieczeniu na życie suma jest wypłacana jednorazowo w momencie zajścia zdarzenia. W ubezpieczeniach mieszanych (na życie i dożycie) polisa zawiera dwie sumy:
- sumę na śmierć – wypłacaną uposażonemu, jeśli ubezpieczony umrze w okresie ochrony
- sumę na dożycie – wypłacaną samemu ubezpieczonemu, jeśli dożyje końca okresu umowy
W ubezpieczeniach z funduszem kapitałowym (UFK) suma ubezpieczenia ma charakter gwarantowanego minimum – jeśli wartość zgromadzonych jednostek uczestnictwa jest niższa od sumy w momencie śmierci, zakład wypłaca sumę; jeśli wyższa – wypłaca wartość rachunku. Kierunek przepływu zależy od konstrukcji konkretnego produktu.
Suma ubezpieczenia na życie a uposażony
Świadczenie z tytułu śmierci nie wchodzi do masy spadkowej. Wypłatę otrzymuje osoba wskazana imiennie w polisie jako uposażony (art. 831 § 1 KC). Ubezpieczony może w każdej chwili zmienić uposażonego, a sama wypłata nie podlega podatkowi od spadków i darowizn ani co do zasady podatkowi dochodowemu. Jeśli uposażony nie został wskazany lub zmarł przed ubezpieczonym, świadczenie przypada w częściach równych małżonkowi i dzieciom ubezpieczonego, a w ich braku – rodzicom (art. 832 KC).
Uposażony może być pozbawiony prawa do świadczenia, jeżeli umyślnie przyczynił się do śmierci ubezpieczonego (art. 832 § 1 KC).
Wpływ sumy ubezpieczenia na życie na składkę ubezpieczeniową
Suma ubezpieczenia jest podstawowym czynnikiem cenotwórczym – ale nie jedynym. Składka zależy od iloczynu sumy, wieku, stanu zdrowia, długości umowy i zakresu umów dodatkowych (np. trwały uszczerbek, poważne zachorowania, niezdolność do pracy). Dwie polisy o identycznej sumie mogą mieć diametralnie różne składki, jeśli różnią się tymi parametrami.
Warto wiedzieć
- Suma ubezpieczenia na życie nie podlega zasadzie proporcji ani niedoubezpieczenia - typowym mechanizmom z ubezpieczeń majątkowych. Ubezpieczyciel wypłaca pełną sumę niezależnie od "wartości" życia.
- Świadczenie z tytułu śmierci wypłacone uposażonemu jest zwolnione z opodatkowania podatkiem od spadków i darowizn na podstawie art. 831 § 3 KC, który wprost wyłącza je z masy spadkowej.
- Uposażonym może być dowolna osoba, niekoniecznie z rodziny - również osoba fizyczna spoza pokrewieństwa, fundacja, organizacja pozarządowa lub bank (typowe przy ubezpieczeniach kredytowych z cesją).
- Niektóre OWU wprowadzają tzw. okres karencji na śmierć z przyczyn naturalnych (zwykle 6-24 miesiące od początku ochrony) - w tym czasie suma jest pomniejszona lub wypłacana jedynie składka.
- Samobójstwo ubezpieczonego w pierwszych dwóch latach od zawarcia umowy wyłącza odpowiedzialność zakładu (art. 833 KC).
- Suma ubezpieczenia może być indeksowana - rośnie corocznie razem ze składką, co chroni przed utratą realnej wartości świadczenia w czasie inflacji.
- W ubezpieczeniach grupowych pracowniczych wysokość sumy często ustala pracodawca dla całej grupy, a pracownik nie ma na nią wpływu.
Klient w wieku 38 lat zawiera 25-letnie ubezpieczenie na życie z sumą 500 000 zł na śmierć i sumą 100 000 zł na dożycie, plus klauzula trwałego uszczerbku z sumą 200 000 zł. Składka miesięczna wynosi 220 zł. Po 12 latach ubezpieczony umiera w wypadku komunikacyjnym.
Uposażona małżonka otrzymuje 500 000 zł netto - bez podatku od spadków i darowizn, bez wchodzenia tej kwoty do masy spadkowej dzielonej między spadkobierców.
