Instytucja uposażonego jest charakterystyczna dla ubezpieczeń na życie i stanowi wyraz woli ubezpieczonego co do osoby, która ma otrzymać świadczenie z tytułu jego śmierci. Uposażenie jest czynnością prawną jednostronną – ubezpieczony wskazuje uposażonego bez konieczności jego zgody, a wskazanie może zostać w każdej chwili zmienione lub odwołane, z wyłączeniem przypadków, gdy uposażenie zostało uczynione nieodwołalnym (np. w powiązaniu z cesją na rzecz banku kredytującego).
Podstawową zaletą instytucji uposażonego jest wyłączenie świadczenia z masy spadkowej.
Kwota wypłacana uposażonemu:
- Nie wchodzi w skład spadku.
- Nie jest objęta postępowaniem.
- Spadkowym ani działem spadku.
- Nie odpowiada za długi spadkowe.
- Korzysta ze zwolnienia z podatku od spadków i darowizn niezależnie od stopnia pokrewieństwa między uposażonym a ubezpieczonym.
- Nie jest uwzględniana przy obliczaniu zachowku.
- Uposażony nie ma obowiązku dzielić się świadczeniem z osobami uprawnionymi do zachowku.
Ubezpieczony może wskazać:
- Jednego uposażonego otrzymującego całość świadczenia.
- Kilku uposażonych z określeniem udziałów procentowych – suma udziałów powinna wynosić 100%.
- Uposażonych głównych i zastępczych (tzw. rezerwowych), wchodzących w prawa głównych w razie ich śmierci przed ubezpieczonym lub zrzeczenia się świadczenia.
Jeśli wskazany uposażony zmarł przed ubezpieczonym lub zrzekł się świadczenia, jego udział przechodzi proporcjonalnie na pozostałych uposażonych, chyba że polisa stanowi inaczej. Brak wskazania uposażonego lub śmierć wszystkich wskazanych uposażonych powoduje, że świadczenie przypada spadkobiercom ubezpieczonego w kolejności ustawowej (art. 832 KC). W takim przypadku świadczenie wchodzi do ogólnych zasad dziedziczenia i traci część wspomnianych przywilejów.
Szczególnym przypadkiem jest uposażony nieodwołalny – jego wskazanie nie może być zmienione bez jego pisemnej zgody. Konstrukcja ta stosowana jest najczęściej w przypadku zabezpieczenia kredytu, gdzie bank jest uposażonym nieodwołalnym do wysokości zobowiązania kredytowego, a jedynie nadwyżka świadczenia ponad kwotę wymaganą do spłaty trafia do pozostałych uposażonych lub spadkobierców.
Warto wiedzieć
- Uposażonym może być dowolna osoba fizyczna lub prawna, niezależnie od pokrewieństwa - partner życiowy, przyjaciel, fundacja charytatywna, spółka. Nie ma wymogu istnienia więzi rodzinnych ani ograniczeń co do liczby uposażonych.
- Jeśli uposażony umyślnie przyczynił się do śmierci ubezpieczonego, traci prawo do świadczenia (zasada analogiczna do niegodności dziedziczenia, art. 832 § 3 KC).
- Wskazanie uposażonego sprzeczne z zasadami współżycia społecznego może być kwestionowane w wyjątkowych przypadkach, jednak orzecznictwo traktuje to zagadnienie restrykcyjnie.
- Małoletni uposażony otrzymuje świadczenie za pośrednictwem przedstawiciela ustawowego, zazwyczaj na rachunek bankowy otwarty na rzecz dziecka. Wypłaty z tego rachunku do czasu osiągnięcia pełnoletności wymagają zgody sądu opiekuńczego.
- Zmiana uposażonego powinna być dokonana pisemnie lub w innej formie przewidzianej w OWU. Zmiana dokonana wyłącznie w testamencie może być nieskuteczna wobec ubezpieczyciela, jeśli nie została mu doręczona za życia ubezpieczonego.
- Uposażenie nie ma zastosowania w ubezpieczeniach majątkowych i NNW - w ubezpieczeniach NNW w przypadku śmierci ubezpieczonego świadczenie wypłaca się rodzinie zgodnie z kolejnością statutową określoną w OWU (najczęściej małżonek, dzieci, rodzice).
Ubezpieczony zawiera umowę ubezpieczenia na życie z sumą 300 000 zł i wskazuje uposażonych: małżonka (60%) oraz dwoje dzieci (po 20% każde). Po śmierci ubezpieczonego małżonek otrzymuje 180 000 zł, a każde z dzieci po 60 000 zł. Świadczenia nie wchodzą do spadku, nie odpowiadają za długi spadkowe zmarłego i są zwolnione z podatku od spadków i darowizn. Gdyby uposażonych nie wskazano, cała kwota 300 000 zł trafiłaby do masy spadkowej i byłaby dzielona zgodnie z ustawą, mogąc zostać zajęta przez wierzycieli spadkodawcy.
