Ubezpieczenie stanowi instrument transferu ryzyka z osoby narażonej na skutki finansowe zdarzenia losowego na wyspecjalizowany podmiot – zakład ubezpieczeń. Mechanizm opiera się na zasadzie mutualizacji, czyli rozłożenia ryzyka na zbiorowość osób płacących składki. Ze zgromadzonego funduszu ubezpieczeniowego wypłacane są odszkodowania i świadczenia tym ubezpieczonym, u których faktycznie wystąpiło zdarzenie objęte ochroną.
Umowa ubezpieczenia jest umową nazwaną, regulowaną przez art. 805-834 Kodeksu cywilnego oraz ustawę z dnia 11 września 2015 r. o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej. Jej elementami konstytutywnymi są: przedmiot ubezpieczenia (interes majątkowy lub dobro osobiste), zakres ochrony, suma ubezpieczenia, okres ubezpieczenia oraz wysokość składki.
W procesie zawierania umowy zakład ubezpieczeń dokonuje oceny ryzyka (underwriting), na podstawie której ustala warunki ochrony i wysokość składki. Asymetria informacji między ubezpieczającym a ubezpieczycielem rodzi zjawisko antyselekcji – tendencji osób o podwyższonym ryzyku do częstszego poszukiwania ochrony, co wymusza stosowanie mechanizmów oceny ryzyka oraz klauzul wyłączających odpowiedzialność.
Ubezpieczenia dzielą się na dwa główne działy wyznaczone przez ustawę:
- Dział I (ubezpieczenia na życie)
- Dział II (pozostałe ubezpieczenia osobowe i majątkowe).
Podział ten ma znaczenie licencyjne – jeden zakład nie może prowadzić jednocześnie działalności w obu działach, z wyjątkiem ubezpieczeń wypadkowych i chorobowych, które mogą być oferowane przez zakłady działu I.
Funkcjonalnie ubezpieczenie pełni cztery podstawowe role:
- kompensacyjną (wyrównanie szkody)
- prewencyjną (motywowanie do zachowań zmniejszających ryzyko)
- kontrolną (ograniczanie ryzyka przez wymagania OWU)
- kapitałową (gromadzenie kapitału w ubezpieczeniach o charakterze oszczędnościowo-inwestycyjnym)
Warto wiedzieć
- Umowa ubezpieczenia zawierana jest z zachowaniem zasady najwyższej dobrej wiary (uberrimae fidei) - ubezpieczający ma obowiązek ujawnić wszystkie znane mu okoliczności istotne dla oceny ryzyka.
- Zatajenie istotnych informacji lub podanie nieprawdziwych danych może skutkować uwolnieniem się ubezpieczyciela od odpowiedzialności.
- Ubezpieczenie co do zasady nie obejmuje szkód wyrządzonych umyślnie przez ubezpieczonego ani szkód powstałych wskutek rażącego niedbalstwa, chyba że OWU stanowią inaczej.
- Brak ubezpieczenia obowiązkowego (np. OC posiadaczy pojazdów mechanicznych) skutkuje nałożeniem opłaty karnej przez Ubezpieczeniowy Fundusz Gwarancyjny, której wysokość stanowi wielokrotność minimalnego wynagrodzenia.
- Niektóre ubezpieczenia mogą obejmować również ryzyka nietypowe (np. ryzyka polityczne, cybernetyczne, klimatyczne) - ich zakres jest ściśle określany w OWU i zwykle wymaga dodatkowej składki.
