Ryzyko moralne to zjawisko, w którym sama ochrona ubezpieczeniowa zmienia zachowanie ubezpieczonego. Świadomość, że szkodę pokryje zakład, osłabia ostrożność. Człowiek mniej dba o rzecz, którą ktoś inny zabezpieczy finansowo.
Jak działa ryzyko moralne
Mechanizm wynika z przeniesienia skutków finansowych na ubezpieczyciela. Skoro stratę poniesie ktoś inny, maleje bodziec do unikania szkody. To naturalna konsekwencja samej istoty transferu ryzyka.
Ryzyko moralne dzieli się zwykle na dwa momenty. Przed szkodą to mniejsza staranność, na przykład pozostawienie samochodu bez zamknięcia. Po szkodzie to skłonność do zawyżania roszczenia podczas likwidacji szkody.
Różnica względem antyselekcji
Ryzyka moralnego nie należy mylić z antyselekcją. Antyselekcja działa przed zawarciem umowy, gdy bardziej ryzykowne osoby chętniej się ubezpieczają. Ryzyko moralne pojawia się po zawarciu umowy i dotyczy zmiany zachowania już objętego ochroną.
Oba zjawiska zaburzają wycenę ryzyka ubezpieczeniowego. Antyselekcję ogranicza staranna ocena na etapie wniosku, ryzyko moralne zaś konstrukcja samej umowy.
Jak ubezpieczyciele ograniczają ryzyko moralne
Zakłady projektują polisy tak, aby ubezpieczony nadal ponosił część skutków szkody. Dzięki temu zachowuje motywację do ostrożności.
- Udział własny i franszyza redukcyjna, które pozostawiają część straty po stronie ubezpieczonego.
- System bonus-malus, który podnosi składkę po szkodzie i nagradza bezszkodową jazdę.
- Wyłączenia za rażące niedbalstwo oraz szkody wyrządzone umyślnie.
Prawo wspiera te mechanizmy. Ubezpieczyciel jest wolny od odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną umyślnie, a przy rażącym niedbalstwie odszkodowanie co do zasady się nie należy, chyba że zapłata odpowiada względom słuszności. Wynika to z art. 827 § 1 KC.
Warto wiedzieć
- Ryzyko moralne to nie to samo co oszustwo, dotyczy zmiany ostrożności, choć w skrajnej formie prowadzi do wyłudzeń.
- Wyższy udział własny obniża składkę właśnie dlatego, że ogranicza ryzyko moralne i przerzuca część straty na ubezpieczonego.
- Szkoda wyrządzona umyślnie nie jest objęta ochroną, a przy rażącym niedbalstwie wypłata jest co do zasady wyłączona.
- System bonus-malus przeciwdziała ryzyku moralnemu, bo każda szkoda podnosi przyszłą składkę i karze nieostrożność.
- Ryzyko moralne jest najtrudniejsze do opanowania w ubezpieczeniach zdrowotnych i assistance, gdzie korzystanie ze świadczeń jest tanie dla ubezpieczonego.
- Zbyt szczodra ochrona bez udziału własnego windowałaby składki dla wszystkich klientów, bo zwiększa łączną liczbę i wartość szkód.
